Als lezer van deze blog werk je vast ook aan complexe maatschappelijke transities, zoals de energietransitie of de overgang naar een circulaire economie. Om deze veranderingen goed te begrijpen en sturen, zijn er verschillende wetenschappelijke modellen ontwikkeld binnen de transitiekunde. Deze modellen helpen je om de dynamiek van transities te analyseren, kansen te identificeren en beleid effectief vorm te geven. Hieronder lees je een aantal belangrijke modellen die je kunt gebruiken in jouw werk.
1. Multi-Level Perspective (MLP) – Frank Geels
Het Multi-Level Perspective (MLP) is een van de bekendste modellen in de transitiekunde, ontwikkeld door Frank Geels. Het beschrijft transities als interacties tussen drie niveaus:
- Landschap (macro): Brede maatschappelijke trends, zoals klimaatverandering of globalisering.
- Regime (meso): De dominante systemen en structuren, bijvoorbeeld de energiesector of het mobiliteitssysteem.
- Niche (micro): Innovatieve experimenten die het bestaande regime kunnen verstoren, zoals zonnetechnologie of deelplatforms.
Waarom relevant? Het MLP helpt je om barrières en kansen voor transities te identificeren. Bijvoorbeeld: de opkomst van elektrische auto’s als niche die het fossiele mobiliteitsregime uitdaagt.
2. Transition Management (TM) – Rotmans & Loorbach
Transition Management (TM) is een procesmodel ontwikkeld door Jan Rotmans en Derk Loorbach. Het biedt een stappenplan voor het actief sturen van transities, bestaande uit vier fasen:
- Strategic: Visie-ontwikkeling en lange-termijndoelen stellen.
- Tactical: Experimenteren met nieuwe ideeën en oplossingen.
- Operational: Opschaling van succesvolle experimenten.
- Reflexive: Leren van ervaringen en het beleid aanpassen.
Waarom relevant? Dit model is praktisch toepasbaar voor beleidsmakers. Denk aan de energietransitie in Nederland, waar pilots voor windenergie en waterstof worden opgeschaald.
3. Social Practice Theory – Shove, Pantzar & Watson
Dit model richt zich op gedragsverandering en sociale routines. Volgens de Social Practice Theory ontstaan transities door verschuivingen in drie elementen:
- Materialen: Fysieke infrastructuur, zoals laadpalen voor elektrische auto’s.
- Competenties: Vaardigheden, zoals leren omgaan met nieuwe technologieën.
- Betekenissen: Culturele normen, zoals de verschuiving van bezit naar delen.
Waarom relevant? Dit model is cruciaal voor transities in consumptiegedrag, zoals het verminderen van vleesconsumptie of het stimuleren van duurzaam reizen.
4. Technological Innovation Systems (TIS) – Markard & Truffer
Het Technological Innovation Systems (TIS)-model focust op technologische innovatie als motor voor transities. Het bestaat uit vier kerncomponenten:
- Actoren: Bedrijven, overheden en kennisinstellingen.
- Instituties: Regels, normen en beleid.
- Netwerken: Samenwerkingen tussen partijen.
- Kennisontwikkeling: Onderzoek en ontwikkeling (R&D).
Waarom relevant? Dit model is handig voor het analyseren van technologische doorbraken, zoals de opkomst van de circulaire economie.
5. Three Horizons Framework – Sharpe & Hodgson
Het Three Horizons Framework is een visueel model om toekomstscenario’s te verkennen. Het bestaat uit drie horizonnen:
- Horizon 1: Het huidige systeem, bijvoorbeeld de fossiele economie.
- Horizon 2: Transitie-innovaties, zoals waterstoftechnologie.
- Horizon 3: De gewenste toekomst, bijvoorbeeld een circulaire samenleving.
Waarom relevant? Dit model wordt vaak gebruikt in scenario-planning en beleidsvorming, bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van lange-termijnstrategieën.
6. Panarchy Model – Gunderson & Holling
Het Panarchy Model is oorspronkelijk ontwikkeld voor ecologische systemen, maar wordt ook toegepast op sociaal-technische transities. Het beschrijft hoe systemen door vier fasen gaan:
- Groei: Het systeem ontwikkelt en consolideert zich.
- Consolidatie: Het systeem wordt rigide en minder flexibel.
- Vernietiging: Een crisis of verstoring leidt tot ineenstorting.
- Herstel: Het systeem herstelt en vernieuwt zich.
Waarom relevant? Dit model helpt bij het begrijpen van crises (zoals COVID-19) als kansen voor systeemverandering. Het benadrukt het belang van veerkracht en aanpassingsvermogen.
7. Two-Loop Model – Donella Meadows
Het Two-Loop Model visualiseert hoe oude systemen afnemen terwijl nieuwe systemen opkomen. Het bestaat uit twee “lussen”:
- Oude systeem: Het bestaande systeem dat langzaam afkalft.
- Nieuwe systeem: Het opkomende systeem dat groeit en uiteindelijk dominant wordt.
Waarom relevant? Dit model is inspirerend voor grassroots-initiatieven, zoals lokale energiecoöperaties of circulaire bedrijfsmodellen.
8. Strategic Niche Management (SNM) – Kemp, Schot & Hoogma
Strategic Niche Management (SNM) richt zich op het beschermen en opschalen van niche-innovaties. Het proces bestaat uit drie stappen:
- Experimenteren: Nieuwe ideeën testen in een beschermde omgeving.
- Leren: Ervaringen en kennis opdoen uit de experimenten.
- Netwerkvorming: Samenwerkingen opbouwen om de innovatie op te schalen.
Waarom relevant? Dit model is nuttig voor het ontwikkelen van nieuwe technologieën, zoals biobased materialen of waterstofsystemen.
9. STEPS Framework (Social, Technological, Environmental, Political, en Cultural)
Het STEPS Framework biedt een holistische benadering om transities te analyseren via vijf dimensies:
- Social: Maatschappelijke aspecten, zoals gedrag en waarden.
- Technological: Technologische ontwikkelingen en innovaties.
- Environmental: Ecologische impact en duurzaamheid.
- Political: Beleid en regelgeving.
- Cultural: Culturele normen en overtuigingen.
Waarom relevant? Dit model is populair bij interdisciplinaire onderzoeksprojecten en helpt om transities vanuit meerdere perspectieven te bekijken.
Welk model past bij jouw uitdaging?
De keuze van het juiste model hangt af van jouw doel. Wil je transities analyseren, sturen of communiceren? Hier een kort overzicht:
- Voor technologische transities: Gebruik het MLP of TIS-model.
- Voor gedragsverandering: Kies voor de Social Practice Theory.
- Voor beleidsinterventies: Transition Management of Strategic Niche Management zijn goede opties.
- Voor crisisrespons en veerkracht: Het Panarchy Model of Two-Loop Model bieden inzichten.
Transities zijn complex, maar met de juiste modellen kun je ze beter begrijpen en sturen. Welk model spreekt jou het meest aan? Laat het weten als je meer wilt weten over een specifiek model of hoe je het kunt toepassen in jouw werk!
